সন্দৰ্ভ:
- মানৱ জাতিৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই কূটনীতিৰ অস্তিত্ব আছে। দুজন ব্যক্তিৰ মাজত, বা বৃহৎ পৰিসৰত দুটা জাতিৰ মাজত আলোচনা চলোৱাৰ কাৰ্য্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাম-কাজ ৰক্ষাৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। কূটনীতিৰ বহু কামৰ ভিতৰত কিছুমানৰ ভিতৰত যুদ্ধ আৰু হিংসা ৰোধ কৰা আৰু দুটা জাতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। গতিকে কূটনীতিৰ অবিহনে বিশ্বৰ বহু কাম-কাজ বিলুপ্ত হ’লহেঁতেন, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ অস্তিত্ব নাথাকিলহেঁতেন আৰু সৰ্বোপৰি বিশ্বখন অহৰহ যুদ্ধৰ অৱস্থাত থাকিব। কূটনীতিৰ বাবেই কিছুমান দেশৰ মিলাপ্ৰীতিৰে অস্তিত্ব থাকিব পাৰে।
- এই প্ৰেক্ষাপটত দেশসমূহে কূটনীতিৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰা বিভিন্ন উপায় অধ্যয়ন কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই লেখাটোত আমি প্ৰধান দেশসমূহে ব্যৱহাৰ কৰা কূটনীতিৰ উপায় আৰু ভাৰতৰ কোমল শক্তি আৰু চীনৰ কঠিন শক্তিৰ তুলনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিম- আজিকালি আলোচনাৰ বিষয়।
প্ৰাসংগিকতা:
মেইনছ
- ৰচনা
- জি এছ II-
- ভাৰত আৰু ইয়াৰ চুবুৰীৰ সম্পৰ্ক
- ভাৰতৰ সৈতে জড়িত আৰু/বা ভাৰতীয় স্বাৰ্থক প্ৰভাৱিত কৰা দ্বিপাক্ষিক, আঞ্চলিক আৰু বিশ্বব্যাপী গোট আৰু চুক্তি।
| কূটনীতি কি? |
কূটনীতি হৈছে জাতিসমূহৰ মাজত আলোচনা চলোৱাৰ কলা আৰু অভ্যাস আৰু শত্ৰুতা জগাই নোলোৱাকৈ বিষয়সমূহ চম্ভালিব পৰা দক্ষতা।
কূটনীতিৰ উদ্দেশ্য:
- কূটনীতি হৈছে বৈদেশিক নীতিৰ মূল আহিলা , যিটো ৰাজনৈতিক নেতাসকলে নিৰ্ধাৰণ কৰে, যদিও কূটনীতিবিদসকলে (সামৰিক আৰু চোৰাংচোৱা বিষয়াৰ উপৰিও) তেওঁলোকক পৰামৰ্শ দিব পাৰে।
- বৈদেশিক নীতিয়ে লক্ষ্য স্থাপন কৰে, কৌশল নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ইয়াৰ সাফল্যত ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া বহল কৌশল নিৰ্ধাৰণ কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ গোপন এজেণ্ট, বিধ্বংসী, যুদ্ধ বা অন্যান্য ধৰণৰ হিংসাৰ লগতে কূটনীতিও ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
- সাধাৰণতে ৰাজহুৱাভাৱে উচ্চাৰণ কৰা বৈদেশিক নীতিৰ বিপৰীতে বেছিভাগ কূটনীতি গোপনীয়ভাৱে পৰিচালিত হয়।
- কূটনীতিৰ উদ্দেশ্য হৈছে ইয়াৰ দায়িত্বত থকা স্বাৰ্থ আগবঢ়াই আনৰ সম্পৰ্কত সেৱা আগবঢ়োৱা ৰাষ্ট্ৰ, জাতি বা সংগঠনক শক্তিশালী কৰা।
- ই শান্তি ৰক্ষাৰ বাবে চেষ্টা কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত চুক্তি লাভ আৰু সমস্যা সমাধানৰ বাবে আলোচনাৰ প্ৰতি প্ৰবল প্ৰৱল ।
- কূটনীতিয়ে সাধাৰণতে ই প্ৰতিনিধিত্ব কৰা ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি সদিচ্ছা গঢ়ি তুলিবলৈ বিচাৰে , বিদেশী ৰাষ্ট্ৰ আৰু জনগোষ্ঠীৰ সৈতে এনে সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিব লাগে যিয়ে তেওঁলোকৰ সহযোগিতা বা—সেইটো ব্যৰ্থ হ'লে—তেওঁলোকৰ নিৰপেক্ষতা নিশ্চিত কৰিব।
- যেতিয়া কূটনীতি বিফল হয়, তেতিয়া যুদ্ধ হ’ব পাৰে; কিন্তু যুদ্ধৰ সময়তো কূটনীতি উপযোগী। ই প্ৰতিবাদৰ পৰা ভাবুকিলৈ, আলোচনাৰ পৰা আলোচনালৈ, প্ৰতিশোধৰ পৰা আলটিমেটামলৈ, আৰু যুদ্ধৰ পৰা অন্য ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে শান্তি আৰু মিলনলৈকে পথসমূহ পৰিচালনা কৰে।
- দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে কূটনীতিয়ে বিবাদৰ অহিংস সমাধান আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধিৰ বাবে অনুকূল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰে ।
গ্ল’বেল ডিপ্লমেচি ইনডেক্স,২০১৯
|
| কূটনীতিৰ প্ৰকাৰ |
- শান্তিৰ ৰাজনীতি:
- এই ধৰণৰ কূটনীতিৰ মূল কথাটো হ’ল শান্তিকৰণ, অৰ্থাৎ দেশসমূহৰ মাজত থকা বৈপৰীত্যক আৰু অধিক গুৰুতৰ বা উচটনি দিবলৈ অনিচ্ছা। এই ধৰণৰটোৱে গুৰুত্বহীন, অগুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত বিপৰীত পক্ষৰ বাবে বিভিন্ন ৰেহাইৰ পূৰ্বধাৰণা কৰে। এই কূটনীতিৰ আটাইতকৈ বেছি দেখা পোৱা উদাহৰণ হ’ল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ প্ৰাকক্ষণত ইংলেণ্ড আৰু ফ্ৰান্সৰ, যেতিয়া তেওঁলোকে হিটলাৰৰ আক্ৰমণাত্মক আকাংক্ষাক প্ৰতিহত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
- বন্দুকৰ নাও কূটনীতি:
- বন্দুক নাও কূটনীতিৰ মূল কথাটো হ’ল বৈদেশিক নীতিৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰা। বন্দুকৰ নাও কূটনীতিৰ ভিত্তি হৈছে বৈদেশিক নীতিৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ সামৰিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ বৈধতাক সম্পূৰ্ণৰূপে স্বীকৃতি দিয়া।
- উদাহৰণ : আমেৰিকাৰ নৌসেনাৰ আপ্লুত সাগৰীয় শক্তি। হেনৰী কিচিঞ্জাৰে আমেৰিকাৰ বিদেশ সচিব হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰাৰ সময়ত এই ধাৰণাটোৰ সাৰাংশ এইদৰে কৈছিল: “এখন বিমানবাহী জাহাজ হৈছে এক লাখ টন কূটনীতি।”
- চেকবুক কূটনীতি:
- চেকবুক কূটনীতি বা চেকবুক কূটনীতিৰ দ্বাৰা কূটনৈতিক অনুকূলতা লাভ কৰিবলৈ দেশসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক সাহায্য আৰু বিনিয়োগক মুকলিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা বৈদেশিক নীতিৰ বৰ্ণনা কৰা হয়। চীনৰ বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ, আফ্ৰিকাত বিনিয়োগ ইয়াৰ এক ক্লাছিক উদাহৰণ।
- চেকবুক কূটনীতি বা চেকবুক কূটনীতিৰ দ্বাৰা কূটনৈতিক অনুকূলতা লাভ কৰিবলৈ দেশসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক সাহায্য আৰু বিনিয়োগক মুকলিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা বৈদেশিক নীতিৰ বৰ্ণনা কৰা হয়। চীনৰ বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ, আফ্ৰিকাত বিনিয়োগ ইয়াৰ এক ক্লাছিক উদাহৰণ।
- ৰাজহুৱা কূটনীতি:
- জনগণৰ কূটনীতি বুলিও কোৱা হয়, ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল বিদেশী জনসাধাৰণৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ যোগাযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতাত কৰা প্ৰচেষ্টা।
- ৰাজহুৱা কূটনীতিত বিদেশী মতামতৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা খণ্ডসমূহক চৰকাৰৰ কৌশলগত লক্ষ্যক সমৰ্থন বা সহ্য কৰিবলৈ পতিয়ন নিয়াবলৈ কৰা সকলো চৰকাৰী প্ৰচেষ্টা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
- উদাহৰণঃ শীতল যুদ্ধৰ সময়ত আমেৰিকাই ৰাজহুৱা কূটনীতিৰ ব্যৱহাৰ কৰি ইউৰোপীয় দৰ্শকক বুজাইছিল যে গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ আৰু পুঁজিবাদী উদ্যোগৰ ভেটি ছোভিয়েট বিকল্পতকৈ উচ্চ।
- ট্ৰেক II কূটনীতি বা “বেকচেনেল কূটনীতি”:
- ই হৈছে “ব্যক্তিগত নাগৰিক বা ব্যক্তিৰ গোটৰ মাজত বেচৰকাৰী, অনানুষ্ঠানিক আৰু বেচৰকাৰী যোগাযোগ আৰু কাৰ্যকলাপৰ প্ৰথা, যাক কেতিয়াবা ‘অৰাষ্ট্ৰীয় অভিনেতা’ বুলিও কোৱা হয়”।
- ইয়াৰ বিপৰীতে ট্ৰেক I কূটনীতি, যিটো চৰকাৰী চৰকাৰী চেনেলৰ ভিতৰত ঘটা চৰকাৰী, চৰকাৰী কূটনীতি। কিন্তু ট্ৰেক টু কূটনীতি ট্ৰেক ৱান কূটনীতিৰ বিকল্প নহয়। বৰঞ্চ জনমতৰ পৰা আহৰণ কৰা সম্ভাৱ্য সমাধানৰ সন্ধান কৰি আৰু আনুষ্ঠানিক আলোচনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অবিহনে চৰকাৰী অভিনেতাসকলক সংঘাত সমাধান কৰাত সহায় কৰিবলৈহে আছে।
- ইয়াৰ উপৰিও ট্ৰেক ১.৫ কূটনীতি শব্দটো কিছুমান বিশ্লেষকে এনে পৰিস্থিতিৰ সংজ্ঞা দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে য’ত চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী অভিনেতাই সংঘাত সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত সহযোগিতা কৰে।
- উদাহৰণ : পুলৱামা আক্ৰমণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা উত্তেজনাৰ পিছত ভাৰত আৰু পাকিস্তানে এই পথটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- সাংস্কৃতিক কূটনীতি:
- ই এক প্ৰকাৰৰ ৰাজহুৱা কূটনীতি আৰু কোমল শক্তি য’ত “পাৰস্পৰিক বুজাবুজি গঢ়ি তুলিবলৈ জাতি আৰু তেওঁলোকৰ জনগোষ্ঠীৰ মাজত ধাৰণা, তথ্য, শিল্প, ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ অন্যান্য দিশৰ আদান-প্ৰদান” অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
- সাংস্কৃতিক কূটনীতিৰ উদ্দেশ্য হ’ল বিদেশী জাতিৰ জনসাধাৰণে জাতিটোৰ আদৰ্শৰ বিষয়ে বুজাবুজি গঢ়ি তোলা যাতে অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক লক্ষ্যৰ প্ৰতি সমৰ্থন গঢ়ি তুলিব পাৰে।
- মূলতঃ “সাংস্কৃতিক কূটনীতিয়ে এটা জাতিৰ আত্মাক উন্মোচন কৰে”, যিয়ে পাছলৈ প্ৰভাৱৰ সৃষ্টি কৰে। যদিও প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয়, সাংস্কৃতিক কূটনীতিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ প্ৰচেষ্টা লাভ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে আৰু কৰে।
- উদাহৰণ : দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে ভাৰতৰ সম্পৰ্ক, এক্ট ইষ্ট নীতি।
| কোমল শক্তি বনাম হাৰ্ড পাৱাৰ : ভাৰত বনাম চীন |
- হাৰ্ড পাৱাৰ স্পষ্টভাৱে জোৰ-জবৰদস্তি আৰু তুলনামূলকভাৱে কম সামৰিক বা অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা থকা ৰাষ্ট্ৰসমূহত প্ৰয়োগ কৰিলে ই সৰ্বোত্তম কাম কৰে।
- ইয়াৰ বিপৰীতে কোমল শক্তি নিৰ্ণায়কভাৱে অ-জোৰ-জবৰদস্তি, আৰু ই সংস্কৃতি, বৈদেশিক নীতি আৰু ৰাজনৈতিক মূল্যবোধৰ জৰিয়তে কাম কৰে। কোমল ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰা ৰাষ্ট্ৰসমূহে নিজৰ সামৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা নিজৰ বিৰোধীক বশৱৰ্তী হ’বলৈ ঠেলি নিদিয়ে, বৰঞ্চ তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰতিযোগীসকলক আকৰ্ষণ আৰু সহযোগিতা কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
- চীন এনে এখন দেশ যিয়ে নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কঠিন শক্তিক গুৰুত্ব দিয়ে আৰু ই অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু সামৰিক আধুনিকীকৰণৰ জৰিয়তে কঠিন শক্তি লাভৰ বাবে অতি কঠোৰ চেষ্টা কৰি আহিছে।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱস, পৰ্যটন, আয়ুৰ্বেদ, ক্ৰিকেট, মধ্য এছিয়াত বলীউড চিনেমাৰ জনপ্ৰিয়তা ইত্যাদিৰ দৰে দৃষ্টান্তত ভাৰতে নিজৰ কোমল শক্তি প্ৰক্ষেপ কৰা দেখা যায়।
- চফ্ট পাৱাৰ শব্দটো প্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল বিশিষ্ট আই আৰ পণ্ডিত জোচেফ নাইয়ে তেওঁৰ “বাউণ্ড টু লিড: দ্য চেঞ্জিং নেচাৰ অৱ আমেৰিকান পাৱাৰ” নামৰ গ্ৰন্থখনত। কিতাপখনত তেওঁ ক্ষমতাৰ তিনিটা মাত্ৰা চিনাক্ত কৰিছে:
- সামৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা জোৰ-জবৰদস্তি কৰা,
- অৰ্থনৈতিক প্ৰৰোচনা প্ৰদান কৰি প্ৰভাৱ পেলোৱা আৰু...
- শেষত জাতিটোৰ সংস্কৃতি আৰু মূল্যবোধৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জাতিটোৰ আবেদনৰ দ্বাৰা অন্য ৰাষ্ট্ৰক সহযোগিতা কৰাৰ ক্ষমতা।
- ভাৰত আৰু চীন দুয়োখনেই প্ৰাচীন সভ্যতা। কিন্তু চীনক সদায় সম্প্ৰসাৰণবাদ আৰু জোৰ-জবৰদস্তিৰ মুখ হিচাপে দেখা যায়, মধ্যৰাজ্যৰ জটিলতাক ধৰি ৰাখিছে । আনহাতে I ndiaক বিশ্বাসযোগ্য মিত্ৰ হিচাপে দেখা যায়।
- কোমল শক্তিৰ খেলত ভাৰতে চীনক আউটপাৰ্ফৰ্ম কৰা যেন লাগে আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ বা দিশ বহু কম। ইয়াৰ বাবে চীনক সমালোচনা কৰিছে নাইজে। যদি চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী নেতাসকলে বিদেশৰ মানুহৰ কল্পনাশক্তিক আকৰ্ষণ কৰাৰ আশা কৰে, তেন্তে তেওঁলোকে শাসনৰ এক আকৰ্ষণীয় আৰ্হি প্ৰদান কৰি আৰু নিজৰ নাগৰিকসকলক তৃণমূল পৰ্যায়ত বাধ্যতামূলক সাংস্কৃতিক অৱদান আগবঢ়াবলৈ স্থান সংৰক্ষণ কৰি সক্ৰিয় হ’ব লাগিব। এইবোৰ কাম ৰাষ্ট্ৰ সমৰ্থিত অপপ্ৰচাৰে খুব কমেইহে সম্পন্ন কৰে।
- চীনৰ হাৰ্ড পাৱাৰ প্ৰক্ষেপণৰ পদ্ধতিসমূহ:
- চীনৰ বেল্ট এণ্ড ৰোডৰ অভিলাষী প্ৰকল্পই সমালোচনাৰ আকৰ্ষণ কৰে আৰু ইয়াক কঠিন শক্তিৰ প্ৰক্ষেপণ হিচাপে দেখা যায়। আফ্ৰিকাত চীনৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সামৰিক স্থান এনে এক নীতিৰ অংশ, যাৰ মূলতে আছে চীন জাতিটোক সজীৱ কৰা। জিবুটিত নৌসেনাৰ ঘাটি স্থাপন কৰিছে আৰু ২০১৮ চনত কেমেৰুণ, গাবন, ঘানা, নাইজেৰিয়াত অনুশীলন চলাইছিল।
- একেদৰেই চীনে হাম্বাণ্টোটা বন্দৰৰ পট্টা ৯৯ বছৰৰ বাবে নিশ্চিত কৰিছিল, কাৰণ শ্ৰীলংকাই চীনৰ ওচৰত ঋণ পৰিশোধ কৰিব পৰা নাছিল।
চীনৰ পহু যোদ্ধা কূটনীতি:
- চীনৰ কূটনীতিবিদৰ এটা দলে হকিছ, আপত্তিজনক বিবৃতি দি চীনৰ সমালোচকৰ ওপৰত আক্ৰমণ তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছে।
- ইয়াক “উলফ ৱাৰিয়ৰ” কূটনীতি বুলি কোৱা হয়, ইয়াৰ নামকৰণ কৰা হৈছে বিদেশী শত্ৰুৰ সৈতে যুঁজি পৰাস্ত কৰা চীনা সৈনিকৰ বিষয়ে এখন চিনেমাৰ ফ্ৰেঞ্চাইজিৰ নামেৰে।
- যোৱা কেইটামান সপ্তাহত চীনৰ পহু যোদ্ধাসকলে আমেৰিকান সেনাই কৰ’না ভাইৰাছৰ সৃষ্টিৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰি ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব বিয়পাইছে আৰু ব্লেক লাইভছ মেটাৰ আন্দোলনক লৈ আমেৰিকাক উপহাস কৰিছে।
- বিশেষজ্ঞসকলে কয় যে তেওঁলোকৰ মূল লক্ষ্য হৈছে বিদেশত চীনৰ সমালোচকক ভেঙুচালি কৰা, একে সময়তে ঘৰলৈ উভতি অহা জাতীয়তাবাদীসকলক সন্তুষ্ট কৰা, যিসকলে বিচাৰে যে চীনে বিশ্ব মঞ্চত তেওঁলোকৰ পক্ষত থিয় দিয়াটো বিচাৰে।
| HARD POWER ৰ দ্বাৰা | SOFT POWER |
লাভসমূহ:
|
লাভসমূহ:
|
সীমাবদ্ধতা:
| সীমাবদ্ধতা:
|
উপসংহাৰ:
কূটনীতিৰ বিকাশ হৈছে সময়ৰ লগে লগে আৰু আজি, ই বিশ্বজনীন বিষয়সমূহৰ ওপৰত সামূহিক কাৰ্য্যৰ বাবে এক মাধ্যম হিচাপে কাম কৰিব। বহুমেৰু গোলকীয় ব্যৱস্থা বজাই ৰখাৰ বাবে ই অন্যতম উত্তম আহিলা । ইয়াক সদায় এটা নিৰ্দিষ্ট এজেণ্ডা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, ইয়াৰ সৰ্বোত্তম উদাহৰণ হ’ল বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য। এইদৰে কূটনীতিয়ে এখন উন্নত আৰু শান্তিপূৰ্ণ পৃথিৱীৰ উদ্দেশ্যৰ সেৱা কৰে।
.
সমাজৰ এপটো ডাউনলোড কৰক
UPSC অসামৰিক সেৱা পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰাসংগিক ২০০০+ বিষয়ৰ PDF Notes ডাউনলোড কৰাত ৫ লাখ+ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে যোগদান কৰক। সমাজ আইএএছ ইউটিউব চেনেল ( ৩০০K + গ্ৰাহক) : https://www.youtube.com/@SamajhoIAS
0 Comments